Kiedy warto skorzystać z pomocy dietetyka klinicznego?
W internecie można dziś znaleźć niemal wszystko:dietę na odchudzanie, jadłospis ,,na jelita”, listę produktów przy insulinooporności, zalecenia przy Hashimoto czy gotowy plan suplementacji.
I część tych informacji może być naprawdę wartościowa. Problem zaczyna się wtedy, gdy ogólne zalecenie zaczynamy traktować jak indywidualne postępowanie żywieniowe.
Bo to, co jest zdrowe dla większości osób, nie zawsze będzie właściwe dla konkretnego organizmu. Choroby przewlekłe, przyjmowane leki, wyniki badań, stan odżywienia, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, wcześniejsze próby odchudzania czy relacja z jedzeniem mogą całkowicie zmienić sposób postępowania.
I właśnie tutaj zaczyna się dietetyka kliniczna.
Internet zna problem. Dietetyk powinien poznać człowieka.
Wyszukiwarka odpowiada zazwyczaj na pytanie: ,,Co jeść przy tej chorobie?’’
W praktyce klinicznej pytanie powinno brzmieć inaczej: ,,Co będzie odpowiednie dla tej konkretnej osoby, z jej stanem zdrowia, wynikami badań, leczeniem i codziennym życiem?’’
Dwie osoby z tą samą diagnozą mogą potrzebować zupełnie innego podejścia. Znaczenie mogą mieć m.in.wiek, masa ciała, choroby współistniejące, aktywność fizyczna, wyniki laboratoryjne, przyjmowane leki, tolerancja określonych produktów oraz wcześniejsze próby odchudzania i stosowane diety.
Dlatego współczesna dietetyka coraz mocniej odchodzi od podejścia ,,jedna dieta dla wszystkich’’na rzecz indywidualizacji postępowania. ,,Zdrowe’’ nie zawsze oznacza ,,odpowiednie klinicznie’’ To jedna z najważniejszych zasad. Produkt może być wartościowy żywieniowo, a mimo to w konkretnej sytuacji wymagać ograniczenia, zmiany ilości albo innego sposobu wprowadzenia do diety.
Dobrym przykładem są choroby nerek. Zalecenie ,,jedz więcej białka’’ może być odpowiednie dla jednej osoby, podczas gdy u innego pacjenta podaż białka powinna zostać dobrana bardzo ostrożnie. Znaczenie ma m.in. stadium choroby, dializoterapia, stan odżywienia i choroby współistniejące.
Podobnie jest z potasem, fosforem, sodem czy ilością płynów. I nie dotyczy to wyłącznie nefrologii.
W cukrzycy problemem nie jest wyłącznie cukier. W chorobach przewodu pokarmowego rozwiązaniem nie zawsze jest eliminacja kolejnych produktów. W niedokrwistości samo zwiększenie spożycia żelaza nie musi rozwiązać przyczyny. Dietetyka kliniczna nie polega na znalezieniu listy produktów ,,dozwolonych’’ i ,,zakazanych’’. Polega na zrozumieniu, czego w danym momencie potrzebuje organizm. Ten sam objaw nie zawsze oznacza tę samą przyczynę Wzdęcia, ból brzucha, zaparcia, biegunki, zmęczenie czy wahania masy ciała często skłaniają do szukania rozwiązania w internecie.
Łatwo wtedy trafić na rady:
,,odstaw gluten’’
‚,zrezygnuj z nabiału’’
,,przejdź na low FODMAP’’
,,wyeliminuj cukier’’.
Tyle że objaw nie jest diagnozą.
Na przykład dieta low FODMAP może być skutecznym narzędziem terapeutycznym w IBS, ale nie została stworzona jako dieta stosowana bezterminowo. Obejmuje etap ograniczenia, a następnie reintrodukcję produktów i indywidualizację jadłospisu. Celem nie powinno być stworzenie coraz dłuższej listy rzeczy, których nie wolno jeść. Celem jest znalezienie najmniej restrykcyjnego sposobu żywienia, który poprawia stan zdrowia i komfort życia. Odchudzanie też nie zawsze sprowadza się do ,,jedz mniej’’. To szczególnie ważne, bo właśnie przy odchudzaniu najczęściej sięgamy po gotowe jadłospisy, kalkulatory kalorii i porady z internetu. Tymczasem jeśli kolejne próby odchudzania kończą się efektem jo-jo, coraz większymi restrykcjami albo frustracją, problem może nie leżeć w braku silnej woli, ale w źle dobranej strategii. Na masę ciała wpływają m.in. sposób żywienia, aktywność fizyczna, sen, stres, choroby współistniejące, przyjmowane leki, wcześniejsze restrykcje oraz to, jak organizm reaguje na kolejne okresy odchudzania.
Dlatego pytanie ,,jak schudnąć?’’ nie zawsze powinno prowadzić do jeszcze niższej kaloryczności.
Czasami pierwszym krokiem jest uporządkowanie sposobu żywienia, poprawa regularności posiłków, ocena stanu zdrowia i znalezienie rozwiązania, które będzie możliwe do utrzymania dłużej niż kilka tygodni. Zdrowe odchudzanie nie powinno polegać na ciągłej walce z własnym organizmem. Czasami problemem nie jest brak wiedzy. Wiele osób doskonale wie, że warto jeść warzywa, wybierać produkty pełnoziarniste, dbać o regularność posiłków i ograniczać żywność wysokoprzetworzoną. A mimo to nadal czują, że ,,nie potrafią jeść normalnie’’.
Bo człowiek nie je wyłącznie na podstawie wiedzy.
Na sposób odżywiania wpływają również stres, emocje, sen, wcześniejsze doświadczenia z odchudzaniem, poczucie winy po jedzeniu, restrykcje i potrzeba ciągłej kontroli.
Dlatego dobra opieka dietetyczna nie powinna sprowadzać się do kolejnego zestawu zasad i zakazów. Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, gdy pojawiają się napady objadania się, silny lęk przed określonymi produktami, obsesyjne kontrolowanie jedzenia lub objawy zaburzeń odżywiania. W takich przypadkach postępowanie żywieniowe powinno uwzględniać również aspekt psychologiczny, a w razie potrzeby być częścią szerszej, interdyscyplinarnej opieki. Dieta powinna wspierać zdrowie. Nie powinna sprawiać, że całe życie zaczyna kręcić się wokół jedzenia. Dietetyka kliniczna to coś więcej niż jadłospis.
Praca dietetyka klinicznego nie polega wyłącznie na obliczeniu zapotrzebowania kalorycznego. Istotne mogą być również wyniki badań laboratoryjnych, stosowana farmakoterapia, objawy kliniczne, stan odżywienia, zmiany masy ciała czy choroby współistniejące. Badania pokazują, że profesjonalnie prowadzona terapia żywieniowa może wpływać na realne parametry zdrowia. Dotyczy to m.in. osób ze stanem przedcukrzycowym, nadciśnieniem czy przewlekłą chorobą nerek. Żywienie może więc być ważnym elementem terapii, a nie jedynie dodatkiem do leczenia.
Jednocześnie dietetyk kliniczny nie zastępuje lekarza, psychologa czy innych specjalistów. W wielu sytuacjach największą wartość daje właśnie współpraca interdyscyplinarna.
Kiedy warto skonsultować się z dietetykiem klinicznym?
Szczególnie wtedy, gdy:
– masz rozpoznaną chorobę przewlekłą lub kilka chorób współistniejących,
– wyniki badań są nieprawidłowe,
– występują przewlekłe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
– przygotowujesz się do operacji lub jesteś w okresie pooperacyjnym,
– masz trudności z odchudzaniem albo kolejne próby kończą się efektem jo-jo,
– zmagasz się z nadwagą lub otyłością albo przeciwnie-niedowagą czy niedożywieniem,
– występują niedobory pokarmowe,
– przyjmujesz leki mogące wpływać na apetyt, metabolizm lub sposób żywienia,
– stosujesz kolejne diety eliminacyjne, ale problem nie znika,
– jedzenie zaczyna wywoływać lęk, poczucie winy lub nadmierną potrzebę kontroli,
– albo po prostu nie wiesz, które informacje znalezione w internecie naprawdę mają zastosowanie właśnie u Ciebie.
Nie zawsze potrzebujesz kolejnej diety Czasami potrzebujesz przede wszystkim zrozumieć, dlaczego organizm reaguje w określony sposób. Rolą dietetyka klinicznego nie jest stworzenie jak najdłuższej listy zakazów. Jego zadaniem jest połączenie wiedzy o żywieniu z informacjami dotyczącymi stanu zdrowia, wynikami badań, leczeniem, stylem życia oraz indywidualnymi możliwościami pacjenta. Tak, aby zalecenia były nie tylko zgodne z aktualną wiedzą naukową, ale również możliwe do zastosowania w prawdziwym życiu.
Bo dieta ma służyć człowiekowi – nie człowiek diecie.
Źródła i literatura:
Dudzik J.M. i wsp. The effectiveness of medical nutrition therapy provided by a dietitian in adults with prediabetes: a systematic review and meta-analysis. American Journal of Clinical Nutrition. 2023.
Senkus K.E. i wsp. Medical nutrition therapy provided by a dietitian improves outcomes in adults with prehypertension or hypertension: a systematic review and meta-analysis. American Journal of Clinical Nutrition. 2024.
Brown T.J. i wsp. Dietary interventions with dietitian involvement in adults with chronic kidney disease: A systematic review. Journal of Human Nutrition and Dietetics. 2021.
Whelan K. i wsp. Dietary management of irritable bowel syndrome: considerations, challenges, and solutions. The Lancet Gastroenterology & Hepatology. 2024.
Jenkins P.E. i wsp. Dietary intake of adults with eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Journal of Psychiatric Research. 2024.
ESPEN-aktualne wytyczne i stanowiska dotyczące żywienia klinicznego.
